जनयुद्ध, इतिहास र नेतृत्व: गहिराइबाट बुझ्नुपर्ने सत्य

जुम्ला : किताबका पछिल्ला पानाहरूमा मात्र उत्तर खोज्नेहरूको संख्या दिनप्रतिदिन बढ्दो छ। प्रश्न आउनु अगाडि नै गाइड पल्टाउने प्रवृत्ति पनि बढिरहेको छ। तर यस्तो अभ्यासले कहिल्यै इतिहासको गहिराइसम्म पुग्न दिँदैन। सजिलो बाटो, सतही उत्तर र भाषणको मिठास खोज्नेहरूका लागि इतिहास केवल शब्दहरूको संग्रहजस्तो लाग्न सक्छ। तर वास्तविक इतिहास त्यस्तो हुँदैन।त्यो रगतले लेखिएको दस्तावेज हो, त्यागले रङ्गिएको पाना हो, र पीडा तथा अपमानले बुनेको जीवित कथा हो।

हामीले सम्झनै पर्छ, Pushpa Kamal Dahal (प्रचण्ड) को नेतृत्वमा अघि बढेको मार्ग कहिल्यै सजिलो थिएन। २०४६ सालको जनआन्दोलनले परिवर्तनको ढोका त खोल्यो, तर आम जनताको जीवनमा अपेक्षित उज्यालो अझै आएको थिएन। लोकतन्त्रको सपना बोकेर सडकमा उभिएका जनताको अनुहार किन भोलिपल्ट निराश भए? किन राज्यले आफ्नै नागरिकमाथि दमन र हिंसा प्रयोग गर्‍यो? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्दा मात्र त्यो समयको वास्तविकता बुझ्न सकिन्छ।

जनयुद्ध: बन्दुकभन्दा परको कथा

२०५२ देखि २०६३ सालसम्म चलेको दशवर्षे जनयुद्धलाई Nepalese Civil War को रूपमा चिनिन्छ। यसलाई केवल बन्दुक, बम र संघर्षको कथा मात्र मान्नु अधुरो बुझाइ हो। त्यो समय गाउँ–गाउँमा व्याप्त गरिबी, विभेद, सामाजिक अन्याय, राज्यको उपेक्षा र जनताको पीडाको कथा थियो। हजारौँ मानिस विस्थापित भए, कैयौँले ज्यान गुमाए, र समाज गहिरो चोटबाट गुज्रियो।

तर यस संघर्षका केही महत्वपूर्ण सकारात्मक पक्षहरू पनि इतिहासमा दर्ज छन्, जसले नेपालको सामाजिक,राजनीतिक संरचनामा परिवर्तन ल्याउन भूमिका खेले।

जनयुद्धका सकारात्मक योगदानहरू

सामाजिक विभेदविरुद्ध आवाज: दलित, जनजाति, महिला र पिछडिएका समुदायको अधिकारको सवाल जनयुद्धपछि राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा आयो। समानता र समावेशिताको मुद्दा बलियो रूपमा उठ्यो।
संघीयताको आधार निर्माण:जनयुद्धले केन्द्रिकृत शासन प्रणालीको विकल्पका रूपमा संघीयताको बहसलाई मजबुत बनायो, जसको परिणामस्वरूप आजको संघीय संरचना स्थापित भयो।गणतन्त्र स्थापना:राजतन्त्र अन्त्य भई नेपाल गणतान्त्रिक राष्ट्र बन्ने प्रक्रियामा जनयुद्धको महत्वपूर्ण भूमिका रह्यो।

संविधान निर्माणमा दबाब:जनताको अधिकार सुनिश्चित गर्ने नयाँ संविधानको आवश्यकता जनयुद्धले थप स्पष्ट बनायो, जसले अन्ततः २०७२ सालको संविधान निर्माणमा योगदान गर्‍यो।

राजनीतिक चेतनाको विस्तार:गाउँगाउँसम्म राजनीतिक चेतना फैलियो। जनताले आफ्ना अधिकार र कर्तव्यबारे बुझ्न थाले।

संघर्षको मूल्य र अर्थ

Pushpa Kamal Dahal र उनका सहयात्रीहरूले केवल सत्ता प्राप्तिका लागि होइन, जनताको अधिकार र न्यायका लागि संघर्ष गरेका थिए भन्ने धारणा समर्थकहरू राख्छन्। उनीहरूले आफ्नै जीवनलाई जोखिममा राखे, साथीहरू गुमाए, परिवारबाट टाढा भए,तर आफ्नो लक्ष्यबाट विचलित भएनन्।

आज धेरैले प्रचण्डलाई केवल राजनीतिज्ञको रूपमा मूल्याङ्कन गर्छन्। तर त्यो मूल्याङ्कनले इतिहासको जटिलता र गहिराइलाई पूर्ण रूपमा समेट्दैन। उनले नेतृत्व गरेको आन्दोलनले समाजमा परिवर्तनको बीउ रोपेको थियो, जुन आज विभिन्न रूपमा फलिरहेको देखिन्छ।

किन आवश्यक हुन्छ क्रान्ति?

इतिहासले देखाउँछ,जब राज्यले जनताको आवाज सुन्न छोड्छ, जब न्याय प्रणाली कमजोर हुन्छ, जब संविधान कागजमा सीमित रहन्छ, तब परिवर्तनका लागि संघर्ष अपरिहार्य बन्छ। क्रान्ति त्यही परिस्थितिको परिणाम हो।

आज पनि धेरैले सजिलो उत्तर खोजिरहेका छन्। तर इतिहास बुझ्नका लागि गहिरो अध्ययन, संवेदनशील दृष्टिकोण र सत्यसँग आँखा जुधाउने साहस चाहिन्छ। इतिहासबाट भागेर होइन, त्यसलाई स्वीकार गरेर मात्र भविष्य निर्माण गर्न सकिन्छ।

जनयुद्ध केवल भूतकालको कथा होइन,यो नेपालको वर्तमान र भविष्यसँग गाँसिएको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय हो। यसले सिकाउँछ कि सहजता अस्थायी हुन्छ, तर सत्य, न्याय र अधिकारका लागि गरिएको संघर्ष अमर रहन्छ।अन्तत:, त्यो संघर्ष केवल एक व्यक्तिको होइन,त्यो सम्पूर्ण जनताको हो, जसले विश्वासका साथ परिवर्तनको बाटो रोजे।